YATIRIM TEŞVİKLERİNİN İSTİHDAM ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: TÜRKİYE ÖZELİNDE BİR ARAŞTIRMA

Küresel düzeyde sermaye hareketlerinin hız kazanması, ülkeler arasında yatırım rekabetini artırmış ve kamu politikalarının yönlendirici rolünü ön plana çıkarmıştır. Bu bağlamda, yatırım teşvikleri özellikle gelişmekte olan ekonomilerde ekonomik büyümenin sürdürülebilirliğini sağlama, istihdamı artırma ve ihracat hacmini genişletme açısından stratejik bir araç olarak kullanılmaktadır. Bu çalışmada yatırım teşviklerinin istihdam üzerindeki etkisi Türkiye ekonomisine ilişkin aylık zaman serisi verileri (2013-2024 dönemi) kullanılarak kontrol değişkenler (sanayi üretim endeksi, reel döviz kuru, tüketici fiyat endeksi ve covid-19) ile birlikte ekonometrik olarak analiz edilmiştir. Analiz sürecinde, kullanılan serilerin istatistiksel özelliklerini değerlendirmek ve modelin geçerliliğini sağlamak amacıyla çeşitli ekonometrik test ve yöntemlere başvurulmuştur. İlk olarak, serilerin durağanlık düzeylerini belirlemek amacıyla ADF (Augmented Dickey-Fuller) birim kök testi uygulanmıştır. Durağan olmayan seriler için uzun dönem ilişkilerin varlığını test etmek üzere çok değişkenli sistemlerde Johansen eşbütünleşme testi gerçekleştirilmiştir. Eşbütünleşme ilişkisi tespit edilen modellerde VECM (Vector Error Correction Model) tahmin yöntemi kullanılarak hem uzun dönem hem de kısa dönem katsayılar elde edilmiştir. Tahmin edilen modelin geçerliliğini sağlamak amacıyla artık terimlerde otokorelasyon olup olmadığını test etmek üzere Breusch-Godfrey LM testi, değişen varyans problemini belirlemek için ise White heteroskedastisite testi uygulanmıştır.

Çalışmada, yatırım teşviklerinin istihdam üzerinde beklenenin aksine olumsuz etkiler oluşturduğu, bazı durumlarda teknolojik yatırımların iş gücü talebini azalttığı tespit edilmiştir. Modelde yer alan yatırım teşvik belgesi adedi değişkeninin katsayısı -0.1092 olup %1 düzeyinde anlamlıdır. Bu durum, yatırım teşvik belgesi adedinde meydana gelen %1’lik artışın uzun vadede istihdamı yaklaşık %0.11 oranında azalttığını göstermektedir. Elde edilen sonuçlar, teşvik politikalarının sektörel ve sosyal etkileri dikkate alınarak yeniden yapılandırılmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Modelde yer alan sanayi üretim endeksi, TUFE ve reel döviz kurunun değeri, istihdam üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir etkiye sahiptir. Son olarak, Covid-19 salgınını temsil eden Dummy2020M3 değişkeni istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu sonuç, pandeminin uzun vadede istihdam üzerinde kalıcı bir etki bırakmadığına ya da etkisinin zamanla azaldığına işaret etmektedir.